Leefbaarheid: betekenissen en meetmethoden

Betekenissen In de meest brede betekenis is leefbaarheid de mate waarin een leefomgeving aansluit op het adaptief repertoire van een soort. Leefbaarheid is als zodanig een relationeel begrip; het verwijst naar de 'pas' tussen leefomgeving en levensvorm. Daarom kan dezelfde omgeving leefbaarder zijn voor de ene soort als voor een ander, en binnen een soort ook leefbaarder voor het ene exemplaar dan voor een ander. Om leefbaar te zijn hoeft een omgeving niet ideaal te zijn. Het gaat niet om aansluiting op een ideologie, maar om aansluiting op de natuur. Een leefbare omgeving moet zelfs niet te volmaakt zijn want het natuurlijk programma vraagt typisch enige uitdaging. In beleid wordt de term momenteel in meer specifieke betekenissen gehanteerd. In het milieubeleid staat leefbaarheid voor afwezigheid van schadelijke stoffen, in de context van ruimtelijke ordening duidt de term eerder op recreatieve voorzieningen en in de sfeer van buurtbeheer gaat het voornamelijk om afwezigheid van overlast. Dit woordgebruik verschilt in drie opzichten van de hierboven omschreven biologische betekenis. Ten eerste gaat het veelal om vrij specifiek ongerief, terwijl het begrip in principe de totale leefomgeving aanduidt. Ten tweede wordt over leefbaarheid gesproken als een kwaliteit van de omgeving, terwijl het begrip juist een contingentie uitdrukt. Ten derde wordt de term vaak gebruikt voor kwesties van smaak, terwijl het begrip duidt op existentiële noodzaak. In de brede betekenis biedt het begrip 'leefbaarheid' een politiek neutraal criterium, waarmee het beleid zich enigszins kan ontworstelen aan ideologische preoccupaties en de waan van de dag. In de gangbare hantering van de term gaat die relevantie echter verloren. Leefbaarheid is meestal een te dik woord voor de mate waarin bepaalde verlangens verwezenlijkt zijn. Daardoor verwordt de term tot een politieke slogan. De term leefbaarheid leent zich overigens goed voor retorisch gebruik. Het woord suggereert zowel omvattendheid als objectieve noodzaak, en laat veel ruimte voor invulling. Op de lange duur wordt zulk suggestief woordgebruik echter sleets. Als er geen duidelijker betekenis aan verbonden wordt zal daarom spoedig weer in onbruik raken.

Studie in opdracht van Ministerie WVZ